Anayasa Mahkemesi (AYM), 9 Nisan 2026 tarihli kararıyla (Başvuru No: 2020/2193), idarelerin çok eski yıllara dayanan el atmalarını gerekçe göstererek vatandaşların tapularını bedelsiz şekilde iptal etmesinin mülkiyet hakkını ihlal ettiğine karar vermiştir. 221 sayılı Kanun mülkiyet hakkı ihlallerinde uzunca bir süre önemli bir yer teşkil etmiş olup Anayasa Mahkemesi’nin bu Kanun’u iptal etmesi ve bireysel başvurularda da bu iptale uygun şekilde vatandaş lehine hak ihlali kararları vermesi oldukça önemli bir gelişmedir.
Özellikle askeri alanlar veya kamu kurumlarınca fiilen kullanılan taşınmazlarla ilgili açılan tapu iptali ve tescil davalarında idareler, sıklıkla 5/1/1961 tarihli ve 221 sayılı Kanun’a dayanmaktaydı. Ancak AYM’nin bu emsal niteliğindeki bireysel başvuru kararı, idarenin bedel ödemeksizin mülkiyet hakkına müdahale edemeyeceğini bir kez daha vurgulamıştır.
Uyuşmazlığın Geçmişi: Askeri Alan İddiası ve Bedelsiz Tescil
Başvuruya konu olay, Diyarbakır’ın Yenişehir ilçesinde bulunan ve başvurucu ile diğer maliklerin hissedar olduğu taşınmazlar etrafında şekillenmiştir.
- Millî Savunma Bakanlığı (İdare), taşınmazların 1919 yılından beri askerî kullanımda olduğunu ve “talimhane, kargir kışla, garaj” vasfı taşıdığını belirterek, tapu iptali ve Hazine adına tescili davası açmıştır.
- Diyarbakır 3. Asliye Hukuk Mahkemesi, idarenin 1953 yılından önce taşınmaza el attığı gerekçesiyle 221 sayılı Kanun’a dayanarak davayı kabul etmiştir.
- Bunun sonucunda taşınmazlar, maliklere hiçbir bedel ödenmeksizin Hazine adına tescil edilmiştir.
- İstinaf ve Yargıtay (5. Hukuk Dairesi) süreçlerinde de ilk derece mahkemesinin kararı onanmış, iç hukuk yolları aleyhe sonuçlanmıştır.
Anayasa Mahkemesinin Değerlendirmesi: “Mülkiyet Hakkı İhlali”
Vatandaşların konuyu Anayasa Mahkemesine taşıması üzerine Yüksek Mahkeme, mülkiyet hakkı kapsamında çok önemli tespitlerde bulunmuştur.
221 Sayılı Kanun’un İptali ve Kanunilik İlkesi: AYM kararında, uyuşmazlığa dayanak gösterilen 221 sayılı Kanun’un, daha önce norm denetimi kararıyla (E.2021/19, K.2022/46) zaten iptal edildiği hatırlatılmıştır. İptal edilen bu kanunun sorunlu yanları şunlardı:
- Kamulaştırmada “kamu yararı” olup olmadığının yargısal olarak denetlenmesine imkân tanımıyordu.
- Taşınmazın “gerçek karşılığının” ödenmesini sağlamıyordu.
- Birey için katlanılabilir bir külfete dönüşmesini engelleyecek hiçbir telafi mekanizması içermiyordu.
AYM, maliklere herhangi bir bedel ödenmeksizin tapu kayıtlarının iptal edilerek idare adına tescil edilmesini “kanunilik ilkesinin” ve dolayısıyla Anayasa’nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkının ihlali olarak nitelendirmiştir.
Kararın Sonucu ve Hukuki Etkisi
Anayasa Mahkemesi incelemesi sonucunda şu kararlara hükmetmiştir:
- Mülkiyet hakkının İHLAL EDİLDİĞİNE karar verilmiştir.
- Mülkiyet hakkı ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması ve yeniden yargılama yapılması için dosyanın Diyarbakır 3. Asliye Hukuk Mahkemesine GÖNDERİLMESİNE hükmedilmiştir.
- Yeniden yargılamanın, ihlali gidermek için yeterli olacağı değerlendirilerek başvurucunun tazminat talepleri reddedilmiştir.
Sonuç olarak: Bu emsal karar göstermektedir ki; geçmişte 221 sayılı Kanun gerekçe gösterilerek bedelsiz şekilde el konulan veya tapusu iptal edilen taşınmazlarla ilgili hak sahiplerinin mülkiyet iddiaları, Anayasa Mahkemesi güvencesi altındadır. Benzer durumda olan hak sahiplerinin, mülkiyet haklarının iadesi veya adil tazminat ödenmesi talebiyle hukuki süreçleri titizlikle yürütmeleri büyük önem taşımaktadır. 221 sayılı Kanun iptal edilmiş olsa da buna ilişkin tartışmalar devam etmekte olup fuzuli yargılama giderlerinin oluşmaması, karşı vekalet ücreti sorumluluğunun oluşmaması ve yargısal sürecin hızlı ve sistematik şekilde ilerlemesi açısından doğru adımların izlenmesi oldukça önemlidir.
