Giriş
Ticaret hayatında fon sağlamak veya yatırımları büyütmek amacıyla taraflar arasında çeşitli ortaklık ve yatırım sözleşmeleri akdedilir. Özellikle halka arz süreçleri öncesinde şirketlere nakit enjekte eden yatırımcıları korumak adına, sözleşmelere halka arzın gerçekleşmemesi ihtimaline binaen ağır mali yükümlülükler veya cezai şartlar konulabilmektedir. Bu tür taahhütlerin yerine getirilemediği durumlarda borçlu sığınak olarak gabin (aşırı yararlanma) ve fahiş cezai şartın indirilmesi savunmalarına başvurmaktadır.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 2025/4763 E. ve 2026/1753 K. sayılı emsal nitelikteki kararı; tacirlerin sözleşme serbestisi sınırlarını, basiretli davranma yükümlülüğünü ve ticari işlerde temerrüdün ne zaman oluşacağını net bir biçimde ortaya koymaktadır.
Davanın Özeti: Halka Arz Vaadi ve %20 Fazlasıyla İade Taahhüdü
Dava, taraflar arasında imzalanan bir yatırım sözleşmesinden kaynaklanan alacağın tahsili amacıyla başlatılan icra takibine vaki itirazın iptali istemine ilişkindir.
- Davacının (Yatırımcının) İddiası: Davacı, davalı şirketin halka arz edilmesi amacıyla sermaye artırımına gittiğini, bu kapsamda şirkete 2.000.000,00 TL nakit sermaye katılım bedeli ödediğini belirtmiştir. Sözleşmeye göre halka arzın 30.06.2021 tarihine kadar gerçekleşmesi taahhüt edilmiş; gerçekleşmemesi halinde ise ödenen bedelin %20 fazlasıyla (2.400.000,00 TL olarak) yatırımcıya iade edileceği kararlaştırılmıştır. Halka arz yapılmadığı ve ödeme de alınmadığı için icra takibi başlatılmıştır.
- Davalının (Şirket/Ortak) Savunması: Davalılar, şirketin sıkışık ve zor durumundan yararlanılarak sözleşmenin imzalatıldığını, edimler arasında aşırı orantısızlık olduğunu, gabin (aşırı yararlanma) nedeniyle sözleşmenin geçersiz olduğunu savunmuşlardır. Ayrıca kararlaştırılan %20’lik fazlalığın fahiş bir cezai şart olduğunu ve şirketin ekonomik mahvına sebep olacağını ileri sürerek davanın reddini talep etmişlerdir.
Mahkemenin Analizi: “Tacir, Sözleşmeyi Bilerek İmzalamıştır”
İlk Derece Mahkemesi ve Bölge Adliye Mahkemesi, davalı şirketin ve yetkilisinin gabin ve fahiş cezai şart savunmalarına itibar etmemiştir. Bu kararın temelini şu hukuki gerekçeler oluşturmaktadır:
A) Basiretli Tacir ve Sözleşme Serbestisi İlkesi
Türk Ticaret Kanunu (TTK) uyarınca her tacir, ticari faaliyetlerinde basiretli bir iş insanı gibi davranmak zorundadır. Dev sermayeli (25 Milyon TL sermayeli) bir şirketin, halka arz öncesinde finansman temin ederken altına girdiği yükümlülükleri öngörmesi gerekir. Dolayısıyla, edimler arasında fahiş bir oransızlık bulunmadığı gibi, tacirin “zor durumdaydım, sömürüldüm” şeklindeki gabin iddiası basiretli tacir ilkesiyle bağdaşmaz.
B) Ekonomik Mahf (Yıkım) Kanıtlanamamıştır
Türk Borçlar Kanunu kapsamında hakim ticari sözleşmelerdeki cezai şartları kural olarak indiremez; bunun tek istisnası cezai şartın tacirin ekonomik olarak mahvına (iflasına/yıkımına) sebebiyet verecek derecede ağır olmasıdır. Mahkeme, 25 Milyon TL sermayesi olan şirket için 400.000,00 TL’lik cezai şartın fahiş olmadığına ve ekonomik yıkım yaratmayacağına hükmederek asıl alacak ve %20 fazlasına dair davanın kabulüne karar vermiştir.
Ticari Temerrüt Faizi Çıkmazı: “Vade Tarihi” mi “Halka Arz Tarihi” mi?
Davacı yatırımcı mahkemeden, sözleşmede halka arz için öngörülen son tarih olan 30.06.2021 tarihinden itibaren geriye dönük işlemiş avans faizi de talep etmiştir. Ancak Yargıtay’ın da onadığı kararda bu talep reddedilmiştir. Gerekçe şu şekildedir:
📌 İhtar Şartı ve Temerrüt
Sözleşmede geçen “30.06.2021” tarihi, paranın davacıya iade edileceği kesin bir vade tarihi değildir; bu tarih yalnızca halka arz işleminin gerçekleştirilmesi için belirlenen son süredir. Sözleşmede paranın halka arz başarısız olduktan tam olarak hangi tarihte iade edileceğine dair kesin bir gün belirlenmemiştir. Kesin vade bulunmadığı için, davacı alacaklı icra takibinden önce davalılara herhangi bir ihtarname göndermediğinden, davalılar takipten önce temerrüde düşürülmemiştir. Dolayısıyla takipten önceki dönem için işlemiş faiz istemi hukuka aykırıdır.
Sonuç: Yargıtay 11. Hukuk Dairesi Kararı Onadı
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, tarafların iddia ve savunmalarını, sözleşme maddelerini ve idare hukukundaki basiretli tacir kıstaslarını inceleyerek yerel mahkeme ile İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 16. Hukuk Dairesi’nin kararlarını usul ve yasaya tamamen uygun bulmuş ve oy birliğiyle ONAMIŞTIR.
Bu karardan çıkarılması gereken ticari dersler:
- Tacirler arasında akdedilen sözleşmelerdeki yüksek cezai şartlar veya geri alım vaatleri, “gabin” veya “fahişlik” iddiasıyla kolay kolay iptal edilemez.
- Sözleşmelerde bir işlemin tamamlanması için konulan hedef tarihler (halka arz tarihi, inşaat bitim tarihi vb.), doğrudan borcun ödeneceği “kesin vade” olarak yorumlanmaz. Borçluyu takipten önce faiz yönünden temerrüde düşürmek isteyen alacaklı, mutlaka usulüne uygun bir temerrüt ihtarı çekmelidir.
Burada dikkat çekici olan bir diğer konu ise halka arz iddiasında olan bir şirketin neden böyle bir sözleşme imzladığı ve karşı tarafın neden bu tarz bir yatırım yaptığı meselesidir. Şirket açısından bunun çeşitli sebepleri olabilir ancak akla ilk gelen ve en makul seçenek nakit ihtiyacının karşılanmasıdır. Halka arz süreci gerçekleşene kadar belli düzeyde nakit ihtiyacı karşılanmaktadır. Karşı taraf açısından ise bir nevi halka arz hareketinden faydalanma isteğidir. Halka arzlarda sınırlı sayıda sermaye dağıtımı gerçekleştiğinden halka arz sürecinden önce sermayeye belli bir oranda ortak olarak halka arzın sebep olduğu fiyat hareketinden faydalanma güdüsü ön plana çıkmaktadır.
Şirket tüzel kişilikleri sıradan oluşumlar değildir. Bu tüzelkişilerin basiretli davranması gerektiği kanuni bir zorunluluktur. Gabin, hile, hata gibi iddiaların kabulü şirketler açısından diğer kişiliklere göre daha zordur. Sözleşme yapılırken bu hususun unutulmaması gerekmektedir.