Türk Medeni Kanunu (TMK), aile bağlarının mahkeme kararıyla kurulmasına imkan tanıyan evlat edinme kurumunu sıkı şekil ve esas şartlarına bağlamıştır. Evlat edinmede asıl olan küçüklerin evlat edinilmesi olmakla birlikte, kanun koyucu istisnai olarak erginlerin de evlat edinilmesine izin vermiştir. Ancak ergin bir kişinin evlat edinilmesi, mevcut aile bireylerinin haklarını ve miras dengelerini doğrudan etkilediğinden, kanun bu uyuşmazlıklarda emredici kurallar öngörür. Erginlerin evlat edinilmesi şartları yasada düzenlendiği gibi bu konuda içtihat makamı konumunda olan Yargıtay’ın görüşü de büyük önem taşımaktadır.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun (HGK) 2017/2518 E. ve 2021/1155 K. sayılı emsal kararı, erginlerin evlat edinilmesinde “mevcut altsoyun açık rızası” ve “eşlerin birlikte evlat edinme zorunluluğu” ilkelerini ihlal eden işlemlerin hukuken geçersiz olduğunu ve evlatlık ilişkisinin kaldırılması gerektiğini net bir şekilde ortaya koymuştur.
1. Davanın Özeti: Son Nefeste Evlat Edinme Tartışması
Uyuşmazlığa konu somut olayda; 1927 doğumlu mirasbırakan, vefat etmeden çok kısa bir süre önce, eşinin torununu (1985 doğumlu ergin bir kişiyi) tek başına evlat edinmiştir.
- Davacı Yanın İddiası: Mirasbırakanın daha önce (1979 yılında) evlat edindiği ilk kızı, bu durum üzerine “evlatlık ilişkisinin kaldırılması” davası açmıştır. Davacı; babasının evlat edinme tarihinde ehliyetsiz olduğunu, kendisinin (altsoy olarak) açık muvafakatinin alınmadığını ve evli olan murisin bu işlemi eşiyle birlikte yapması gerekirken tek başına yaptığını ileri sürerek işlemin iptalini istemiştir.
- Yerel Mahkemenin Direnmesi: Aile Mahkemesi, Adli Tıp Kurumu raporuna göre murisin fiil ehliyetinin yerinde olduğunu, mevcut bir evlatlığın sonraki evlat edinme işlemine rıza göstermesi gerektiğine dair açık bir hüküm bulunmadığını savunarak davayı reddetmiş ve Yargıtay Özel Dairesi’nin bozma kararına karşı direnmiştir.
2. Erginlerin Evlat Edinilmesinde Aşılması Gereken İki Büyük Hukuki Engel
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, direnme kararını inceleyerek yerel mahkemenin aile hukuku ve soybağına ilişkin kuralları hatalı yorumladığına hükmetmiştir. Kararda iki temel hukuki ihlal öne çıkmaktadır:
A) “Eşlerin Birlikte Evlat Edinmesi” Zorunluluğunun İhlali (TMK m. 306)
TMK’nın 306. maddesi uyarınca, evli olan eşler ancak birlikte evlat edinebilirler. Bu kuralın tek istisnası, eşlerden birinin diğer eşin “öz çocuğunu” evlat edinmesidir (TMK m. 306/3).
- Somut Olaydaki İhlal: Evlat edinilen kişi, eşin öz çocuğu değil, torunudur. Dolayısıyla kanundaki istisna kapsamında kalmamaktadır. Muris evli olduğu halde eşiyle birlikte değil, tek başına evlat edinme kararı almıştır. Eşin duruşmada “bir diyeceğim yoktur” şeklinde muvafakat beyan etmesi, kanunun emredici olan “birlikte evlat edinme” (yani her iki eşin de evlat edinen sıfatını kazanması) şartını ortadan kaldırmaz.
B) İlk Evlatlığın “Altsoy” Sayılması ve Açık Muvafakat Eksikliği (TMK m. 313)
03.07.2005 tarihli ve 5399 sayılı Kanun değişikliği ile TMK’nın 313. maddesinde erginlerin evlat edinilmesi, “Evlat edinenin altsoyunun açık muvafakati” şartına bağlanmıştır.
- Hukuki Nitelendirme: Evlat edinme kararı, evlat edinen ile evlatlık arasında sahih bir soybağı ilişkisi kurar. Bu nedenle, bir kişinin daha önce evlat edindiği kişi, hukuk karşısında onun “altsoyu” haline gelir.
- Somut Olaydaki İhlal: Muris, ergin bir kişiyi evlat edinirken ilk evlatlığının (yani altsoyunun) açık muvafakatini almamıştır. Altsoyun açık onayı olmadan ergin bir kişinin aileye kabul edilmesi hukuken imkansızdır.
3. Kararın Sonucu: “Koşullar Oluşmamışsa Evlatlık İlişkisi Kaldırılır”
TMK’nın 318. maddesi, evlat edinme işleminin esasa ilişkin noksanlıklarla malul olması halinde, her ilgilinin evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını isteyebileceğini düzenler.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, hem eşlerin birlikte evlat edinme kuralına uyulmaması hem de mevcut altsoyun (ilk evlatlığın) rızasının hilafına işlem yapılması gerekçeleriyle ergin kişinin evlat edinilmesi şartlarının gerçekleşmediğine hükmetmiştir. Bu doğrultuda, yerel mahkemenin davanın reddine ilişkin direnme kararını oy çokluğu ile BOZMUŞTUR.
Sonuç ve Hukuki Değerlendirme
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun bu kararı, özellikle son nefeste yapılan evlat edinme hamleleriyle miras paylarının değiştirilmesini önleyen ve mevcut altsoyun haklarını koruyan çok güçlü bir kalkandır.
Eğer ergin bir kimse evlat edinilecekse:
- Evlat edinen kişinin öz veya evlatlık ayırt edilmeksizin tüm çocuklarının (altsoyunun) yazılı ve açık muvafakati mutlaka alınmalıdır; susmak veya itiraz etmemek rıza sayılmaz.
- Evlat edinen kişi evli ise, işlem mutlaka iki eş tarafından ortaklaşa yürütülmeli ve mahkemeden ikisi adına evlat edinme kararı talep edilmelidir. Aksi takdirde, açılacak bir dava ile bu ilişki geçmişe etkili olarak tamamen ortadan kaldırılacaktır.